कक्षा 10 संस्कृत पाठ्यक्रम

कक्षा 10 संस्कृत पाठ्यक्रम

(अ) व्याकरण खण्ड

  1. .शब्द रुप:-
    1. अजन्त:- जनक, कवि, शिशु, सखि। प्रीति, कुमारी, पुत्री,स्वस। ज्ञान, द्वार,उदर।
    2. हलन्त:- भवत् विद्वस, सरित, जगत।
  2. सर्वनाम:- अस्मद् युष्मद्, यत्, तद् किम्।
  3. संख्यावाची:- 101 से 150 तक
  4. धातु रुप:-वृत्, रुच्, नृत्, कुरधु, लिख मिल, कृ, कथ, भक्ष। (प्रचलित पाँच लकारों में)
  5. सन्धि:-
    1. व्यंजन सन्धि:- अनुस्वार, परसवर्ण और जश्त्व।
    2. विसर्ग सन्धि:- उत्व, सत्व, रुत्व, लोप।
  6. समास:- समास एवं समास के भेद।
  7. प्रत्यय:-
    1. कृदन्त:- शत, शानच, क्त, क्तवतु, क्त्वा, ल्यप, तुमुन।
    2. तद्धित:- त्व, तल, ठक् स्त्री प्रत्यय (टाप, डी)
  8. अव्यय:-अव्यय परिचय, पहचान एवं प्रयोग।
  9. उपसर्ग:-उपसर्ग परिचय एवं प्रयोग।
  10. कारक प्रकरण:-
    1. उपपदविभक्तियों का प्रयोग (विशेषविभक्ति प्रयोग)
    2. द्वितीया विभक्ति:- अभितः, परितः सर्वतः, उभयतः प्रति, निकषा।
    3. तृतीया विभक्ति:- सह, साकं, साधु, समं (के साथ) सदृशः अलम् (निषेधार्थ)
    4. चतुर्थी विभक्ति:- नमः स्वस्ति,स्वाहा, अलं (समर्थ अर्थ)। दा, रुच, क्रुध् इर्श्य धातु।
    5. पंचमी विभक्तिः- बहिः विना, ऋते, तरप। भी, त्रा, प्र-भू धातु।
    6. षष्ठी विभक्ति:- सम,सदृश, तुल्य (समान) तमम्।
    7. सप्तमी विभक्ति:- कुशलः निपुणः प्रवीणः। स्निह, अभिलष् धातु।
  11. वाच्य -प्रकरण:- वाच्य परिचय एवं परिवर्तन। (लट्लकारों में)
  12. पत्र लेखन:-
    1. प्राचार्य को अवकाश, स्थानान्तरण प्रमाण-पत्र, अंक सूची द्वितीय प्रति के लिए पत्र एवं
    2. शुल्क मुक्ति हेतु पत्र।
    3. पुस्तक प्राप्ति हेतु प्रकाशक को पत्र।
    4. पारिवारिक पत्र।
  13. अपठित अंश:- गद्य या पद्य अपठित अंश।
  14. अशुद्धि शोधन:- वर्तनी एवं वाक्य रचनागत अशुद्धियों का शुद्धिकरण।
  15. निबंध रचना:- 10 सरल संस्कृत वाक्यों में निबंध लिखना।
  16. (विषय – सदाचार, महापुरुष, पर्व, क्रीडा, कवि, मेरा प्रदेश, पर्यावरण, ग्राम्य जीवन, दिनचर्या संबंधित)

(ब) पाठ्यपुस्तक खण्ड (कक्षा 10 संस्कृत पाठ्यक्रम)

  • अनुक्रमणिका
  • अभ्यर्थना
  • वार्तालापः
  • संवाद पाठः
  • लोष्ठशृगालयोः मित्रता
  • लोककथा गद्यपाठः
  • क्रियाकारककुतुहलम्
  • बिलासा
  • यक्षयुधिष्ठिरसंवादः
  • प्राणेभ्योऽपि प्रियः सुहृद
  • सुभाषितानि
  • स्वामी आत्मानंदः
  • ओदनं सूक्तम्
  • परिवारः लघु एव वरम्
  • विचित्रः साक्षी
  • हेमन्तवर्णनम
  • यात्रामंगलम् प्रति

(स) प्रायोजना कार्य

(क) मौखिक कार्य:-

1. श्लोकोच्चारण:- उचित गति, यति, लय आदि के साथ श्लोकों का उच्चारण।
2. गद्य वाचन:- उचित आरोह अवरोह एवं भाव भंगिमा के साथ वाचन।
3. समाचार वाचन:- किसी दिन का समाचार एकत्रित कर वांछित शैली में समाचार वाचन।
4. चित्राभिव्यक्ति:- किसी चित्र, दृश्य आदि को देखकर अभिव्यक्ति।

(ख) लिखित कार्य:-

1. दृश्य वर्णन:- किसी चित्र, दृश्य आदि के आधार पर कहानी या अनुच्छेद लिखना।
2. शब्दकोश निर्माण:- पुष्प, फल, वृक्ष, पशुपक्षी, वादन, वस्त्र, परिधान दिन, माह, ऋतु आदि के नामों का संस्कृत में संकलन करना तथा सरल संस्कृत में वाक्य निर्माण करना।
3. भित्ति पत्रिका:- समाचार संकलित कर भिति पत्रिका बनाना।
4. अन्त्याक्षरी संकलन:- श्लोकों एवं सूक्तियों द्वारा वर्णमाला अनुक्रम में अन्त्याक्षरी की रचना करना।
5. समय गणनाः- दिन, सप्ताह, माह आदि के नामों का लेखन करना।
6. चित्र संकलन:- संस्कृत के महाकवियों एवं महापुरुषों के चित्रों का संकलन करना।

Educationdepart.com एक ऐसा वेब पोर्टल है जिसमें शिक्षा से सम्बंधित दस्तावेजीकरण, महत्वपूर्ण आदेशों, निर्देशों, उपलब्धियों या इससे जुड़े हुए हर प्रकार की गतिविधियों का साझा किया जाता है ताकि शिक्षा विभाग के क्रियाकलापों से आपका साक्षात्कार हो सके. आप हमसे जुड़कर अपनी बात रख सकें या अपडेट रहें, इस हेतु नीचे के सोशल मीडिया से लिंक/बटन दबाएँ .

Comments

Popular posts from this blog

प्रगतिशील योजना (कब, बुलबुल, रोवर / रेंजर )

हिंदी व्याकरण पाठ्यक्रम (Hindi-Grammar-Syllabus)

घायल व्यक्तियों को कैसे सुरक्षित स्थान में पहुँचाना होता है ?